طول مدت بارداری چهل هفته درنظر گرفته می شود.مبنای محاسبه طبق قراردادبین المللی اولین روز آخرین پریود است؛چون این روز درتمام بارداریها معین است ولی درعوض نمی توان گفت که لقاح وتشکیل جنین دقیقا چه زمانی اتفاق افتاده است.لذا وقتی صحبت از هفته شش بارداری(به عنوان مثال) می شود؛سن واقعی جنین دوهفته کمتر بوده وچهار هفته می باشد.

سه ماهه اول بارداری(تریمستر اول)

هفته اول ودوم:

دراین دوهفته آخرین پریود خانم اتفاق افتاده واگر برنامه ریزی قبلی درمورد باردار شدن وجود داشته باشد،خانم علاوه برمصرف فولیک اسید،ازمصرف داروهای مضر اجتناب کرده وتغذیه مناسبی را تدارک می بیند.

هفته سوم:

دراین زمان که معادل هفته اول جنینی است،ازتعداد زیادی اسپرم که وارد جدار خارجی تخمک شده اند،فقط یک اسپرم عبور نموده ودراین لحظه باتوجه به نوع ژنتیک همراه با اسپرم واردشده، جنسیت دختر یا پسر بودن جنین معین می گردد.اگرازخانمی دوتخمک آزاد شده باشد وهرکدام جداگانه بارور شوند ، دوجنین تشکیل می شود(دوقلوی دوتخمکی)؛این دوقلوها غیرهمسان بوده ،ممکن است همجنس ویاغیرهمجنس باشند. اگر یک تخمک بارور شده باشد،ولی درمراحل بعدی تکامل دوتکه شود،دوقلوی همسان با یک جنسیت ایجاد می گردد.سایرخصوصیات این دوقلوهامثل رنگ مووچشم وگروه خونی همانند خواهد بود.سه تا چهار روزبعدازلقاح اسپرم وتخمک وایجاد جنین در لوله رحمی،جنین به محیط رحمی می رسد.دراین مرحله جنین بلاستوسیت نام دارد. درزمان نفوذ بلاستوسیت به دیواره رحم ممکن است لکه خونی توسط خانم دیده شود؛ولی اکثرا ورود جنین به جدار رحم حادثه ای بی سروصدا بوده ودراغلب موارد خانمها متوجه این واقعه مهم نخواهند شد.

هفته چهارم:

دراین هفته جنین واردشده به جدار رحم به دوقسمت تقسیم می شود:یک تکه جفت را می سازد ویک قسمت اجزاء جنینی را.درپایان این هفته خانمها منتظر پریود بعدی خود هستند. علایم خانمی که باردارشده باخانمی که منتظر پریود خود می باشد تفاوتی ندارد.همان احساس خستگی،سوزش وحساسیت پستانها وتغییرات خلقی درهردو قابل رویت است. حتی اگر خانمی دوقلوباردار شده باشد،شدت بروز این علایم متفاوت نخواهد بود.

هفته پنجم:

دراین هفته جنین سه لایه می شود.لایه خارجی(اکتودرم) سیستم مغزی-نخاعی،پوست ومو را می سازد. لایه میانی(مزودرم) قلب وسیستم گرش خون،استخوانها،عضلات ،کلیه وحالبها راخواهد ساخت.دراین مرحله اولین ارگانی که شروع به فعالیت می کند قلب وگردش خون است.دراصل سیستم گردش خون اولین سیستمی است که دربدن جنین شروع به کار می کند. لایه داخلی جنین(آندودرم) روده،کبد،پانکراس ومثانه را می سازد.

دراین هفته خانم ازعقب افتادن پریود خود مطلع شده وبا انجام تست بارداری به باردار بودن خود پی می برد.به علت تغییرات هورمونی پستانها متورم شده وحساس گردیده وغددشیری آن افزایش می یابد.ممکن است احساس گرسنگی شدید ویاتهوع صبحگاهی شروع شود.رحم درحال رشد به مثانه فشار می آورد وباعث تکرر ادرار می شود.شدت بروز این علایم در خانمهای باردارمختلف، متفاوت بوده ودریک خانم دربارداریهای متوالی نیز متفاوت خواهد بود.در خانمهای باردار چندقلو ممکن است اشتها بسیاربیشتر باشد، بطوریکه یک ونیم برابر بارداری تک قلو کالری مصرف کنند.خستگی وبی حالی نیز ممکن است واضح ترباشد.

هفته ششم:

در این هفته قلب جنین شروع به طپش می کندو جنین را"امبریو" می نامند که طولی حدود 1.2میلی متر دارد.دراین هفته رشد جنین بسیار سریع است.بندناف تشکیل گردیده و سوراخهای چشم وگوش ودهان ایجاد می شود. همچنین، قلب شروع به پمپاژخون کرده وجوانه های دست وپا تشکیل می گردد.این هفته،هفته اعجاب انگیزی محسوب می شود. درمادر تهوع واستفراغ بخصوص صبحگاهی شروع می شود؛اماممکن است این حالات در بقیه ساعات شبانه روز هم اتفاق بیفتد.با رعایت رژیمهای غذایی خاص ومصرف داروهایی می توان این حالات راکمتر نمود.توجه شود باتوجه به رشد اندامهای جنینی، مادر باید ازمصرف داروهای مضر، الکل ،کافئین فراوان وکارهای خاصی مثل رنگ کردن ویا فر کردن مو و مانیکور ناخنها اجتناب بورزد.

درخانمهایی که بارداری چندقلویی دارند، ممکن است تهوع واستفراغ شدیدتر باشد ولذا برای حفظ آب بدن لازم است مایعات بیشتری مصرف شود.

از این زمان به بعد خانم باردار ممکن است یکی از علایم زیر را ببیند که می تواند منجربه سقط بشود ونیازمند بررسی فوری است: خونریزی، درد مکرر انقباضی در شکم، دفع یک تکه نسج خاکستری یا قهوه ای ویا لخته خون. توجه شود هردرد انقباضی یا لکه خونی که دیده شود ،علامت سقط قریب الوقوع نمی باشد.بسیاری از خانمها درطی بارداری خونریزی داشته اند ولی در عاقبت فرزندی سالم بدینا آورده اند.همچنین،دربارداری دوقلویی ممکن است یک قل سقط شود وقل دیگربه رشد خود ادامه بدهد.

هفته هفتم:

دراین هفته طول جنین درحد یک دانه برنج وحدود8.3میلی متر می شود.رشد دست وپاها ادامه دارد ولی هنوز انگشتان ایجاد نشده اند.مغز جنین ایجاد شده ،عدسی چشمها، پره های بینی،روده ها،پانکراس وبرونشهای ریوی تشکیل می شوند.تااین هفته خانم باردار ممکن است چندکیلوگرم وزن کم یا زیاد کرده باشد؛هردو حالت طبیعی محسوب می شود. در خانمهای باردارچندقلو ممکن است وزن گیری سریعتر باشد،سایز شکم بزرگتر شود و خارش روی سطح آن واضحتر بگردد. همچنین،احساس سنگینی درلگن و واژن وجود دارد. تمایل بیشتر به آشامیدن آب، ایجاد وریدهای واریسی و افزایش میزان خستگی درخانم باردار قابل انتظار است.برای کاهش تهوع واستفراغ ،معده خانم باردار نه باید بسیارپرباشد ونه بسیارخالی. استفاده اززنجفیل طبیعی به صورت چای یا کپسول بسیارکمک کننده است . لیموبه صورت لیموناد ویابه صورت قطرات لیموی تازه نیز مفید می باشد.

هفته هشتم:

دراین هفته معمولا سونوگرافی انجام شده که طی آن فعالیت قلب جنین معین می شود. بازو وآرنج وانگشتان دست ایجاد شده وپاها هم تقریبا کامل گشته اند.گوشها، چشمها ونوک بینی ایجاد شده اند.روده ها به بندناف متصل شده ودندانها زیر لثه ها تشکیل می گردند. در بارداری دوقلویی هم،همین مراحل رشد رخ می دهد.دو دانه برنج به عنوان توصیف طول جنین ها در این مرحله مناسب است.سایز رحم مادر درحد یک پرتقال است. ممکن است مادر بزرگترشدن دورکمر خود را احساس بکند. درخانمهایی که قبلا بارداری راتجربه کرده اند،بدنبال شل شدن قبلی لیگامانها ممکن است این افزایش سایز زودتر احساس شود. همچنین، به علت افزایش هورمونهای مترشحه ازجفت، مشکلات پوستی مثل دختر تازه بالغ شده شامل پوست چرب وجوش در صورت راتجربه می کنند؛که این مسائل بعداز اتمام سه ماهه اول بارداری یا زایمان رفع می گردند.متورم شدن وحساس گردیدن پستانهای خانم نیز قابل پیش بینی است.

هفته نهم:

در این هفته استخوانها وغضروفهای بدن جنین کامل شده،ساختمان چشم تکمیل گردیده و زبان شروع به رشد می کند.حرکات روده ای نیز آغاز می گردند.اما،انگشتان هنوز به حالت پره ای هستند. تکامل دربارداری دوقلو هم به همین صورت است.هرجنین دراین هفته یک گرم وزن دارد. دراین هفته خانم باردار دومین پریود خود را عقب انداخته،پستانها متورم تر وبسیار حساس تر گردیده اند.استفاده از کرستهای محکم محافظت کننده این مشکل را کمتر می کند. دور کمر پهن تر شده وطپش قلب ومشکل درهضم غذا واضحتر شده اند.

هفته دهم:

در این هفته جنین درون رحم شناکردن را آغاز می کند؛که البته به علت کوچکی جنین توسط مادر قابل احساس نخواهد بود.اغلب مفاصل جنین شامل آرنج، مچ دست، زانوان، شانه، مچ پاها وانگشتان تشکیل شده اند.حالات تهوع واستفراغ وخستگی مادر دراین هفته بهتر می گردد.از آنجا که حجم خون مادر 40تا 50 درصد افزایش یافته است،خانم باردار وریدهای سیاهرنگ را روی سینه ها،شکم و ساق پاهای خود می بیند. افزایش وزن خانمهای باردار، به یک صورت روی نمی دهد.وزن قبل از بارداری خانم روی میزان افزایش وزن وی در بارداری موثر است. خانمهایی که قبل از بارداری زیر وزن نرمال بوده اند،13.5 تا 18 کیلوگرم ، درخانمهای با وزن طبیعی قبل از بارداری،11 تا15 کیلوگرم ودر خانمهای با وزن بالاتر از حد نرمال قبل از بارداری ،8تا 11کیلوگرم افزایش وزن طی بارداری را می توان انتظار داشت.این میزانها درخانم باردار دوقلو به ترتیب به شرح زیر است: 18 تا 22.5 کیلوگرم/ 16 تا 20.5 کیلوگرم/11تا 16 کیلوگرم .باید توجه کرد تفاوت وزن گیری خانم باردار از این معیارها به معنی وجود مشکل نیست؛ اگر تغذیه خانم باردار متنوع وبا حجم کافی باشد؛بیشتر یا کمتر بودن میزان وزن گیری مادر خطری محسوب نمی شود.

دریک بارداری تک قلو،افزایش وزن مادر به این بخشها اختصاص می یابد: 3.4کیلوگرم خود جنین،900گرم افزایش وزن رحم، 650گرم وزن جفت،900گرم افزایش وزن پستانها، 3.6کیلوگرم مربوط به افزایش حجم خون ومایعات بدن و3کیلوگرم حدودا برای افزایش چربی ذخیره شده در بدن مادر.

هفته یازدهم:

باآغاز این هفته جنین صاحب اکثر اعضای حیاتی خود شده است.دراین دوره رشد سریع رخ داده واندازه بدن جنین از یک 25 میلی متر به 50میلی متر درپایان این هفته می رسد.اندازه سر جنین یک دوم اندازه قدی وی است.پلکها بهم چسبیده اند وعنبیه شروع به تشکیل می- کنند.دراین هفته یا هفته آینده گردش خون بین جنین ورحم برقرارشده وجفت شروع به تغذیه کامل جنین می کند.سایز رحم به حد یک گریپ فروت کوچک رسیده، اشتهای مادر بهتر شده ولی ممکن است هنوز از برخی بوها حالت تهوع بیابد. خانم باردار چندقلو ممکن است هنوز تهوع داشته باشد ویا ولع بیشتری برای غذاخوردن داشته باشد. تستهای روتین بارداری باید تا این زمان چک شده باشند.

هفته دوازدهم:

دراین هفته تقریبا تمام اعضاء بدن جنین فرم گرفته وبعداز این تا زمان زایمان فقط اعضاء بزرگتر می شوند.پره بین انگشتان ازبین رفته وموو ناخن ایجاد شده ودستگاه تناسلی شکل مربوط به جنسیت جنین را می یابد.مایع آمنیون ایجاد شده وادرارکردن جنین آغاز می شود. حرکات انقباضی در روده ها وعضلات شروع شده وهضم غذا در روده شروع می گردد. در حدود این هفته رحم به بالا رانده می شود وفشار روی مثانه کمتر می گردد.تهوع و خستگی مادر کمتر شده،اما به علت افزایش حجم خون ممکن است مادر دچار سردرد شود. البته باید توجه کرد سردردهای مکرر وطول کشنده باید موردبررسی قرارگیرند

سه ماهه دوم (تری مستر دوم)

هفته سیزدهم:

دراین هفته تارهای صوتی جنین ایجاد می شود.صورت وی به انسان کامل شبیه تر شده وچشمها بهمدیگر نزدیکتر شده وگوشها درجای واقعی خود قرار می گیرند.در صورت نگاه از فاصله بسیار نزدیک جنسیت جنین را می توان معین نمود؛ البته با سونوگرافی جنسیت جنین را تا 16هفته نمی توان معین کرد.در این هفته روده هاکه تاحالا بیرون از بدن جنین قرار گرفته بودند، وارد شکم وی می شوند.کبد شروع به ترشح صفرا کرده واز پانکراس انسولین ترشح می گردد.این هفته برای جنین هفته پرکاری محسوب می شود.مادر دراین هفته به آرامش بیشتری رسیده وبسیاری از علایم پر دردسر ابتدای بارداری در وی ازبین می رود.با توجه به کش آمدن رحم ممکن است خارشهایی روی شکم احساس شود.دردهایی نیز در اطراف رحم احساس می شود که به علت کشش در باندهای متصل شده به رحم بنام لیگامانهای گرد است که به بالای دستگاه تناسلی خارجی نیز تیر می کشد.

هفته چهاردهم:

در این هفته طول جنین به حدود 9سانتی مترو وزن وی به حدود 30 تا 60 گرم می رسد. جنین تنفس کردن را آغاز نموده،چشمها وگوشها حرکت نموده وبه تکامل خود ادامه می دهند.گردن جنین بلندتر شده ودیگر چانه به سینه نچسبیده وفاصله می گیرد.حرکات دستان به صورت رفلکسی آغاز گردیده ودر این مرحله تمام مواد غذایی مورد نیاز جنین از طریق جفت تامین می گردد.با دستگاه داپلر ضربان قلب جنین قابل سمع است؛ولی اگر شنیده نشود می توان آنرا با سونوگرافی معمولی مشاهده کرد.دراین هفته با کم شدن اثر تغییرات هورمونی در بدن مادر،تهوع مادرکم شده ،کمتر تکرر ادرارداشته و کمتر بی حوصلگی راتجربه می کند.به علت اثرات شل کنندگی هورمونهای مترشحه ازجفت روی روده وکم شدن حرکات روده ای،شانس بروز یبوست در مادر افزایش می یابد.این یبوست با افزایش فشار رحم بزرگ شده بر روی روده ها تشدید می شود.با افزایش فیبر مصرفی درغذای روزانه ممکن است بتوان این مشکل راکم کرد.همزمان با رشد جنین پستانها نیز بزرگتر شده و وریدهای آبی رنگ روی قفسه سینه وپستانها ظاهر شده وآرئولها تیره تر می گردند.

هفته پانزدهم:

دراین مرحله ممکن است جنین مکیدن انگشت خود را آغاز نماید که در سونوگرافی واضح است.استخوانها بسیار سفت تر شده؛اما پوست جنین هنوز نازک است،بطوریکه عروق خونی زیرآن کاملا واضح دیده می شود.موهای بسیار ظریفی بنام لانگو درسرتاسر بدن جنین رشد کرده که تا هفته 26 بارداری به بلند تر شدن ادامه می دهند.دراین هفته رحم از استخوان پوبیس خیلی بالاتر رفته ودر فاصله7.5تا10سانت زیر ناف قابل لمس است.ارتفاع رحم ازقله آن تا سیمفزیس پوبیس اندازه گیری می شود.اگر درهفته های آینده سونوگرافی انجام شودجنسیت جنین را بااحتمال بالایی می توان معین کرد هرچند که صد درصد صحیح نبوده ومحتاج دقت بسیار سونوگرافیست است.دراین سن بارداری با انجام آمنیوسنتزجنسیت جنین را به طور کامل معین کرد ؛ولی انجام اینکار فقط برای تعیین جنسیت توصیه نمی شود.

هفته شانزدهم:

دراین هفته چون استخوانهای جنین محکم تر شده است،حرکات جنین توسط مادر قابل احساس می گردد.اگر خانم باردار چاق باشد ویا جدار رحم ضخیم باشد ویا اولین بارداری خانم باشد،ممکن است این حرکات به طور واضح ومنظم احساس نشود.دراین زمان پاها بلندتر از دستان بوده وجنین به کرات پاها ودستان خود را تکان می دهد.ناخنهای دستان وپاها نیز رشد کرده بطوریکه در هنگام بدنیا آمدن نیاز به گرفتن دارند.در بارداری دوقلو،هرقل حدود 10سانت قد و120گرم وزن دارد.درمادر باردار چون حجم خون 40-50% افزایش یافته ،ممکن است خانم احساس گرفتگی بینی کرده ویاخونریزی از بینی داشته باشد.به علت استروژن ترشح شده از جفت غشاهای بینی متورم می گردند. به علت افزایش حجم خون ممکن است قلب کار بیشتری انجام بدهد که در خانم با قلب سالم مشکلی ایجاد نمی کند.همچنین،لیگامانهای متصل به رحم کشیده شده وخانم باردار احساس خارش ویا درد روی شکم خود بکند.معمولا تورم پستانها وتهوع تا این زمان کمتر شده ولی دور کمر افزایش داشته وپاها درانتهای روز متورم می گردند.اگر قرار بر انجام آمنیوسنتز باشد بین 16تا18 هفته باید انجام شود.

هفته هفدهم:

دراین هفته رشد جنین سرعت گرفته وچربی زیر پوستی دروی تجمع می یابد.سایز جنین وجفت دراین هفته یکی می شود.قلب کوچک جنین تاحدود 25 لیتر خون را در روز پمپ می نماید.همچنین، به صورت رفلکسی مکیدن،بلعیدن وپلک زدن راآغاز می نماید.رحم مادر 4تا5 سانتیمترزیر ناف قرار می گیرد.ممکن است وزن گیری مادر تشدید گردد ؛در این زمان متوسط افزایش وزن مادر2.2 تا4.5 کیلوگرم است.احساس تکان خوردن جنین ممکن است دراین زمان توسط مادر احساس شود.

هفته هیجدهم:

دراین هفته جنین بسیار شبیه به انسان کامل گردیده ووحدود226 گرم وزن دارد.کف دستان وپاها تشکیل شده وچشمها قادر به دیدن مسافت دور نیز می شود.به علت حرکات اولیه در روده جنین مکونیوم در روده وی شروع به تجمع می کند.اگر جنین پسر باشد، غده پروستات در وی شروع به رشد می کند.اگر مادر احساس حرکات جهشی در شکم خود بکند به علت سکسکه جنین می تواند باشد وجای نگرانی نیست. احساس سرگیجه،سبک شدن سر وافتادن ناگهانی مادر دربارداری نرمال است؛مگر اینکه چندین بار تکرار شود وشدت آن زیاد باشد که باید حتما مورد بررسی قرارگیرد.افت فشار خون وضعیتی در مادر به علت تغییر ناگهانی وضعیت مادر رخ می دهد.در این زمان قله رحم تقریبا زیر ناف قرار گرفته واگر سونوگرافی انجام شود سن بارداری18 تا20 هفته معین می شود.جنسیت جنین واضح گردیده وحرکات دستان وپاها به صورت مجزا قابل روئت است.

هفته نوزدهم:

همزمان با ایجاد موهای لانگو،ماده ای سفیدرنگ بنام ورنیکس کازئوس روی سطح پوست جنین را می پوشاند.ورنیکس یک ماده سفید چرمی است که پوست بدن جنین را از محیط پیرامون محافظت می کند.درنظر بگیرید اگر این ماده نباشد پوست خیس خورده در مایع ، آنهم برای نه ماه چه شکلی خواهد داشت.رشدجنین ادامه داشته وجفت همچنان تغذیه کردن وی را انجام می دهد.اگر بارداری دوقلو باشد تقریبا به نیمه خود رسیده است. دراین زمان تغییرات پوستی مادر واضحتر می شوند.درچهره خانم باردار ضایعات تیره روی پیشانی، چانه،بینی وگونه ها ممکن است ایجاد شود.خارش در پوست بسیار شایع بوده وپوست ممکن است خشک وشکننده گردیده ودر برخی مناطق پوست کش آمده، ضایعات قرمز رنگ ایجاد می شود.برخی لوسیونها ویا روغنهایی هستند که می توانند ایجاد این خطوط پوستی وخارش وخشکی آنرا کمتر کنند.نوشیدن مقادیر زیادی آب واستفاده از یک رژیم غذایی سالم ،خشکی پوست را کمتر می سازد.

هفته بیستم:

دراین زمان بارداری به نیمه راه خود رسیده وجنین سیکل خواب وبیداری یافته است. موهای سرجنین شروع به رشد می کند واگر جنین دختر باشد، رحم در او شروع به تشکیل می کند.اگر بارداری دوقلو باشد ،هرقل حدود 19 سانت قد وحدود نیم کیلو وزن دارد. رحم در حدناف قرار گرفته واز روی شکم هم احساس می شود.از زیر ناف خط تیره ای بنام لینه آ نیگرا یاخط سیاه به صورت عمودی ایجاد شده که تاحد موهای تناسلی امتداد می یابد. این خط تیره بعداز زایمان ازبین می رود. دراین زمان حرکات جنین واضحتر وقوی تر احساس می شود.اگر بارداری چندقلوباشد،حد فوقانی رحم 5تا7.5 سانت بالاتر از حد رحم باردار تک قلو قرار می گیرد.

هفته بیست ویکم:

دراین هفته سیر سریع رشد جنینی رو به کاهش می گذارد.قدرت طپشی قلب افزایش یافته وساق پاها به نسبت واقعی خود ازکل طول پا می رسند. در بارداری دوقلو جنین ها ممکن است به یکدیگر لگد بزنند،که البته با توجه به پرده جداکننده بین آنها خطری ایجاد نمی شود. در این هفته رحم حدود 1.5 سانتی متر بالاتر از ناف قرار می گیرد.تا این زمان خانم باردار به طور متوسط 4.5 تا 9 کیلوگرم افزایش وزن یافته است؛البته اگر رژیم غذایی مادر سالم وکامل باشد،کنترل دقیق وزن گیری وی مهم نیست.در این زمان مادر معمولا شرایط روحی وجسمی بهتری یافته است،اما پاها وبخصوص مچ آنها درانتهای روز متورم می گردند.بامصرف مایعات بیشتر وبالا بردن پاها در هنگام استراحت،میزان تورم پاها را می توان کمتر کرد.

هفته بیست ودوم:

در پایان این هفته جنین تقریبا 450 گرم وزن داشته وخیلی لاغرولی تکامل یافته است. پلکها و ابروان فرم گرفته ورشد مغزی سریعترمی گردد. اگر جنین پسر باشد،بیضه شروع به نزول از لگن به اسکلروتوم می کند.رحم حدود 2.5 سانتی متر بالاتر از ناف قرارمی گیرد. وزن گیری خانم باردار تقریبا ثابت می شود.ممکن است فشارهایی به کمر وارد شود ،که با پوشیدن کفش پاشنه کوتاه ،می توان این فشارها را کمتر نمود.استفاده از کفشهای پاشنه تخت کشش وفشار روی کمر رابیشتر می کند.برای کاهش دردهای کمری ،خانم باردار بایداز نشستن یا ایستادن در یک وضعیت خاص اجتناب نماید.درحالت نشسته بهتر است چهارپایه ای زیر پای خود قرار بدهند تا زانوان بالاتر از لگن قرار بگیرند. گرفتگی در عضلات پاها ممکن است به علت مصرف زیاد کلسیم توسط جنین رخ بدهد.دراز کردن ساق پاها وخم کردن زانوان وماساژ عضله ساق می تواند کمک کننده باشد.

هفته بیست وسوم:

قوی شدن جنین روز به روز ادامه داشته؛بطوریکه دراین هفته استخوانهای بدن واستخوانچه های گوش میانی هم استحکام می یابند.ممکن است جنینی که دراین هفته بدنیا بیاید،با کمک تکنولوژیهای پیشرفته زنده بماند.دربارداری دوقلو سیکل خواب وبیداری دوقل متفاوت گردیده،بطوریکه مادرنمی تواند بین حرکت دوقل تمایزبدهد.هنوز جای حرکت جنین به قدری وسیع است که می تواند لگد بزند ویا حرکاتش از روی شکم مادر واضح باشد. قله رحم حدود 3سانت بالاتر از ناف قرار گرفته است.ممکن است مادر تغییرات خلق وخو و بی حوصلگی شدید داشته باشد ،که گذراست وجای نگرانی وجود ندارد. در خانمهای باردار دوقلو،مادر باید نسبت به علایم زایمان زودرس حساس تر باشد،مثل: احساس پری در لگن، انقباضات راجعه(4بار یابیشتر انقباض دریکساعت)،ترشحات واژینال افزایش یافته، پاره شدن کیسه آب( پرده های آمنیونی) وگرفتگی شدید در عضلات شکم.

هفته بیست و چهارم:

دراین هفته جنین حدود 170گرم وزن می گیرد؛که به صورت تزاید عضلات،توده بدنی و رشد ارگانهای داخلی وی خواهد بود.در آخر این هفته وزن جنین به حدود 600گرم می رسد.دربارداری دوقلو ،نوزادان درصورت بدنیا آمدن با مراقبت ویژه برای چندین هفته ممکن است شانس حیات داشته باشند.بین هفته های 24 تا 28 بارداری مادر باید تست تحمل گلوکز بدهد.رحم حدود5سانتیمتر بالاتر از ناف قرار دارد.مادر به تغییرات ترشحات واژینال خود باید توجه کند،چون زایمان زودرس به علت صعود عفونتهای واژینال به رحم ممکن است رخ بدهد.ممکن است درصورت داشتن علایم مشکوک از زایمان زودرس ، پزشک بخواهد معاینه واژینال انجام بدهد تا از تغییرات دهانه رحم مطلع گردد.

هفته بیست وپنجم:

دراین هفته ساختمان ستون فقرات جنین شامل 33حلقه، 150مفصل و1000 لیگامان فرم می گیرند.عروق خونی وریه ها توسعه یافته وسوراخهای بینی باز می شوند.سایز رحم به حد یک توپ فوتبال رسیده است.رحم درحال رشد روی کمر ولگن مادر ایجاد فشارنموده ومی تواند باعث بروز دردهای تیرکشنده درپایین کمر وساق پاها بشود. استراحت،تغییر وضعیت بدنی، گرفتن یک دوش گرم یا استفاده از قطعات یخ برای نواحی تیرکشنده می توانند کمک کننده باشند. خانم باردار باید به علایم وقوع زایمان زودرس توجه خاص بنماید،شامل: انقباضات شبیه دردهای پریودی چه گهگاهی باشد وچه پیوسته؛ درد پیوسته یا موقت به صورت مبهم درپایین کمر؛احساس فشار درلگن؛ احساس فشار به پایین از طرف جنین؛ درد انقباضی شکمی بایا بدون اسهال؛ افزایش یا تغییر درنوع ترشحات واژینال؛ انقباضات رحمی بافواصل 10 دقیقه یابیشترگاهی حتی بدون احساس درد.

هفته بیست وششم:

وزن جنین دراین هفته به حدودیک کیلوگرم وقد وی(از فرق سرتا باسن)حدود23 سانتیمتر خواهد بود.از آنجایی که عروق خونی ریه هفته قبل ایجاد شده بودند،این هفته ساکهای هوایی درون ریه تشکیل می شوند.ریه شروع به ترشح سورفکتانت نموده که لایه داخلی ساکهای هوایی راپوشانده که بعدا باعث اتساع ریه ضمن تنفس نرمال می گردد.ضمن تکامل ریه در این هفته،سیستم بینایی وشنوایی درمغز تکامل می یابند. رحم حدود 6.5 سانتیمتر بالاتر از ناف قرار گرفته ومادر ممکن است احساس کند رحم یکمرتبه سفت وشل می گردد؛ اینها انقباضات پراکنده براکستون هیکز خوانده می شود که نرمال محسوب شده واغلب بدون درد هستند. این انقباضات پراکنده ممکن است به صورت انقباضات شبه پریودی با فواصل نامنظم باشد.این انقباضات براکستون هیکز به ایجاد آمادگی در رحم برای زایمان کمک می کنند.این انقباضات درخانم باردار دوقلوممکن است بیشتر باشد،اگراین انقباضات بیشتر از4 انقباض درساعت باشد،مادرباید به پزشک مراجعه نماید. تغذیه خانم باردار باید مناسب باشد ونیاز به 300کالری اضافه روزانه باید فراهم گردد.

هفته بیست وهفتم:

دراین هفته رشد سریع ریه ها ومغز ادامه یافته،پلکها باز گردیده وشبکیه چشم تکامل می یابد.قدجنین بلندتر شده وازسر تا نوک انگشتان حدود40 سانتیمتر خواهد بود.درپایان این هفته سه ماهه دوم بارداری یا تریمستر دوم بارداری به انتها میرسد.چون رحم به لبه قفسه سینه نزدیک شده،ریه ها نمی توانند به طور کامل باز شوند ولذا مادر احساس تنگی نفس ویا کوتاهی نفس خواهد کرد؛البته جای نگرانی نبوده، هم جنین اکسیژن کافی را دریافت می کند وهم سیستم گردش خون مادر به خوبی کار می کند.

هفته بیست وهشت: (معادل هفته 26بعدازلقاح)
معجزه کوچک تکامل یافته وپلکها ومژگان واضح با موهای رشد کرده برروی سر دارد. پلکها باز بوده وساختمان چشمان کامل گردیده است. بدن وی فربه بوده با وزن حدود یک کیلوگرم وقابلیت دور زدن را یافته است.دراین زمان حدود2تا3 درصد وزن بدن اوچربی می باشد.تون عضلات به تدریج بهتر شده، درصورت تولد وی ریه ها قادر به تنفس هستند هرچند که این توانایی درحدکفایت برای حیات نخواهد بود.خوب است که دراین زمان با جنین خود صحبت بکنید، چون او قادر به سمع صدای شما خواهد بود.
درصورت بارداری چندقلو درصورت زایمان وفراهم بودن امکانات تا90%شانس زنده ماندن نوزادان وجود دارد.
درسه ماهه آخر بارداری مشکلات مادر از گرفتگی عضلات ساق پا گرفته تا بروز ویا تشدید بواسیر، واریس عروق،خارش پوست ،آکنه ،درد وتورم  اندامها وسوزش سردل  وسختی درهضم غذا تشدید می یابند. قله رحم به حدود  8سانت بالاتر ازناف رسیده ومادر باردار تا این زمان 7.7تا10.8 کیلوگرم اضافه وزن پیدا کرده است.اگر تا این زمان تست غربالگری دیابت انجام نشده،باید انجام گردد.
درخانمهای باردار چندقلو، احساس سنگینی وفشار زیاد برروی لگن وکمردرد ممکن است دیده شود.ممکنست مادر احساس بکند بچه بر روی مثانه ویا مجرای دفعی وی نشسته است. استفاده از وان آب گرم تاحد زیادی کمک کننده می باشد.
 ارجح است دوره های ویزیت خانمهای باردار از28 تا36هفته هردوهفته یکبار واز36هفته به بعد تازمان زایمان هر هفته انجام گردد.دراین ویزیتهای دوره ای ،سایز رحم برای چک رشد مناسب جنین؛کنترل وزن وفشارخون وبررسی نمونه ادرار از نظر عفونت ،وجود قند و پروتئین  انجام میگردند.کنترل نحوه قرار گیری جنین ووضعیت دهانه رحم مادر با معاینه واژینال نیز مدنظر است. درصورت  وجود عامل خطرساز برای بارداری مثل افزایش فشارخون مادر،بروز مسمومیت بارداری یا همان فشارخون بالا بهمراه دفع پروتئین ادراری، دیابت بارداری ویا جفت سرراهی فواصل ویزیت کوتاه تر می گردند.
به مادر باردار توصیه می شود درهرجلسه لیستی از سوالات ویا مشکلاتی که دارد، دراین ویزیتها آماده داشته باشد.
هفته بیست ونهم(معادل هفته27بعداز لقاح):
توجه داشته باشید که اطلاعات بیان شده تقریبی بوده وهر بارداری شرایط خاص خود را دارد.دراین سن بارداری  اندازه سر با بقیه  بدن متناسب گردیده وتجمع چربی زیر پوستی ادامه می یابد.مغز کنترل تنفس اولیه ودمای بدن را بدست گرفته وچشمان درون حفره استخوانی خود حرکت می نمایند.جنین به نور،صدا ،مزه وبو حساس شده واین عجیب است که بو را چگونه متوجه می شود؟
درمادر باردار،خارش پوست،کم آمدن نفس، ایجاد بواسیر،گرفتگی ساق پاها،سوزش سردل وعدم هضم غذا ودردعضلانی شکایات شایع می باشند.اگرچه این مسائل آزار دهنده هستند، ولی بعلت گذرا بودن وبا توجه به جوانب مثبت بارداری،مادر بر آنها فائق می آید. چون این شکایات درخانمهای باردار چندقلو شدیدتر است؛بهتر است مدت بیشتری استراحت بکنند و هر وقت که توانستند پاهای خود را از سطح بدن بالاتر ببرند تا تورم پاهایشان کمتر شود.
هفته سی ام (معادل 28بعدازلقاح):
جنین حدودا1370گرم وزن داشته وهمانند یک جوانه باریک ونازک به رشد هفتگی خود ادامه میدهد.موهای اولیه یا لانگومحوشده، پلکها باز وبسته شده وناخنهای پا شروع به رشد میکنند. دراین زمان مغز استخوانها ساخت گلبولهای قرمز را برعهده دارند.
از این زمان به بعد بهترین وضعیت خوابیدن برای مادر به پهلوی چپ است؛ چون عروق اصلی بدن مثل آئورت وونا کاوا کمی به طرف راست وخلف قرار دارند ،با این کار فشار بر روی آنها کمترشده وتوسط رحم سنگین شده جریان خون آنها به طرف اعضا داخلی و دستان وپاها دچار اختلال نمی گردد. ممکن است دراین زمان مشکلات حین خواب بیشتر شوند؛بالشهایی مخصوص برای قرار دادن درتمام نقاط بدن دربازار وجود دارد ومادر می تواند ازآن استفاده بکند. می توان از صندلیهای تاشو راحتی برای خواب استفاده کرد ، بخصوص اگر میزان سوزش سردل بیمار غیرقابل تحمل باشد.
خانمهای باردار چندقلو نسبت به خانمهای تک قلو درشانس بالاتربروز مسمومیت بارداری می باشند،لذا باید با علایم خطر بروز این مسئله آشنا باشند:سردرد شدید، دیدن لکه های نورانی ویا جرقه های نورانی درحالت استراحت،افزایش ناگهانی میزان تورم بخصوص درصورت،درد شکم بخصوص درطرف بالای آن،تهوع ،استفراغ واحساس بی حالی .در صورت بروز هرکدام از این علایم مراجعه فوری به پزشک لازم است.
هفته سی ویک(معادل 29بعدازلقاح):
سرعت رشد کلی جنین کمترشده،درحالیکه رشد مغزی با افزایش سرعت رشد مواجه است. تنها عضواصلی بدن که کاملا تکامل می یابد ریه ها هستند.درصورتی که جنین پسر باشد، بیضه ها از درون بدن به طرف محل اصلی خود یعنی اسکروتوم(بیرون بدن) نزول می یابند.
با بیشتر کشیده شدن رحم درد تکرارشونده بیشتر احساس خواهد شد.قله رحم نسبت به ده هفته قبل ،حدودا 12سانتیمتر بالاتراز ناف قرار میگیرد.استخوانهای جنین شروع به سفت شدن ومحکم گردیدن می نمایند ولذا نیاز مادر باردار به کلسیم بیشتر می گردد.مطمئن باشید در رژیم غذایی خانم باردار میزان کافی کلسیم، پروتئین،آهن و فولیک اسید وجود دارد.
درخانمهای باردار چندقلو با توجه به احتمال زایمان زودهنگام،بهتر است وسایل موردنیاز در زمان زایمان در یک ساک جمع آوری شده وآماده باشند.
هفته سی ودو(معادل 30از زمان لقاح):
دراین زمان جنین حدود1800گرم وزن داشته وهرچهار حس اصلی وی فعال گردیده اند. ناخنهای انگشتان پا کامل شده وموهای سر به رشد خود ادامه می دهند.
درخانم باردار چندقلو میزان افزایش وزن از خانم باردار تک قلوکمتر شده وحرکات جنینها با گرفتگی بیشتر شکم همراه می شود. دراین زمان فواصل ویزیت خانم باردار هردوهفته بوده وقله رحم حدود13سانتیمتر بالاتر از ناف قرارگرفته که باعث تحت فشارقرار گرفتن اعضا شکمی وایجاد سوزش سردل،عدم هضم غذا، یبوست و کوتاهی تنفس می گردد. مصرف میزان زیاد مایعات وفیبر کافی درغذا، اجابت مزاج را راحتتر نموده وغذا خوردن به فواصل کوتاه ولی به میزان کم سوزش سردل  وعدم هضم غذا را کم می کند.
درخانمهای باردار چندقلو بخصوص،استخوانهای ران تیر کشیده ولیگامانهای لگنی بیشتر ایجاد درد می نمایند. انقباضات پراکنده رحمی یا همان "براکستون هیکز" ممکن است قویتر بشوند.درخانم باردار دوقلو درسن بارداری 32 هفته سایز رحم معادل 40 هفته باردار تک قلو است.
هفته سی وسه(معادل 31بعداز لقاح):
دراین زمان مایع آمنیون دربالاترین حد کل بارداری است.این میزان تا زمان پایان بارداری ثابت می ماند.رشد سریع مغز باعث افزایش سایز سر جنین گردیده، بطوریکه در این هفته سایز سر جنین به حدود 9.7سانتی مترمی رسد. ادامه تجمع چربی زیر پوستی باعث تغییر رنگ پوست جنین از قرمزبه صورتی می شود.درخانمهای باردار چندقلو به علت محدودیت  مکانی، حرکات جنینها محدود گردیده ولذا به شدت قبل احساس نمی شود؛اما مادر باید به دفعات حرکات آنها توجه بنماید.از طرف دیگراز اشتهای خانمهای باردارچندقلو به علت تنگی جا وفشار بر روی معده کاسته می شود.
مادر حدود نیم کیلوگرم درهفته افزایش وزن می یابد. تورم خفیف طبیعی بوده، ولی علایمی مثل سردرد شدید،رویت جرقه های روشنایی درزمان استراحت،افزایش ناگهانی میزان تورم مثلا درعرض دوتا سه روزبخصوص درچهره، درد شکم،تهوع واستفراغ واحساس بیماری باید سریعا گزارش شوند. مسمومیت بارداری یا پره اکلامپسی با تورم ، فشارخون بالا و حضور پروتئین در ادرارمشخص میشود؛ که یک بیماری خطیر در بارداری محسوب میگردد وباید سریعا تشخیص داده شده ودرمان گردد.
هفته سی وچهار(معادل 32 بعداز لقاح):
جنین دراین زمان همانند نوزاد بدنیا آمده، درزمان هوشیاری چشمانش را باز کرده و در زمان خواب آنها را می بندد. سیستم ایمنی بدن وی درحدی تکامل یافته که با عفونتهای خفیف می تواند مبارزه بنماید. رشد ناخنها ممکن است به حدی برسد که در دوسه روز اول بعداز تولد لازم به چیدن آنها شود.شرایط وضعیت قرارگیری جنینها درباردار چندقلو ثابت بوده وعلت آن عدم وجود جای کافی برای دور زدن جنینهاست. دربارداری چندقلو جنینها در شرایط مختلف قرار میگیرند ، ولی در کل کمتراز 50درصد دوقلوها با سربدنیا می آیند. در40% دوقلوها، قل اول با سر وقل دوم با باسن بدنیا می آیند.گاهی اوقات یک ویا بیشتر قلها به صورت عرضی درلگن مادر قرار دارند.گاهی برای تعیین نحوه قرارگیری دقیق جنین ویا جنینها انجام سونوگرافی لازم می شود.
انقباضات پراکنده رحمی یا براکستون هیکزکه از چند هفته قبل شروع شده بودند، تشدید می یابند.البته، اغلب این انقباضات بدون درد وبدون ترتیب خاصی هستند.این انقباضات جهت آماده شدن رحم برای ایجاد انقباضات واقعی در زمان زایمان هستند.دراغلب بارداریهای دوقلو دردهای زایمانی قبل از 37 هفته شروع میشود؛ بطوریکه پنجاه درصد زایمانها بین 34 تا 37 هفته روی میدهند.
اگرچه شیر دادن از پستان مادر طبیعی ترین روش تغذیه نوزاد است ولی نوزاد بدنیا آمده نمی داند که چگونه باید این کار را انجام بدهد.آمادگی وآموزش مادر قبل از زایمان در این خصوص بسیار کمک کننده است.
هفته سی وپنج(معادل 33 بعداز لقاح):  
متوسط وزن جنین دراین زمان حدود دوونیم کیلوگرم بوده وتوده های جمع شده چربی در اطراف بازوان وساقها آنها را فربه می نماید.جنین به قدری بزرگ شده است که بیشتر قسمت رحم را اشغال می نماید؛در جنین پسر نزول بیضه ها کامل گردیده است.
دراین هفته های آخر معاینه منظم دهانه رحم از نظر احتمال زایمان زودتر از موقع به صورت منظم انجام می شود؛دراین معاینه ها وضعیت قرارگیری جنین هم چک می شود. ازدهانه رحم بسته جنین عبور نمی کند.ضمن مراحل زایمانی دهانه رحم کشیده ونازک شده ( اصطلاحا افاسمان) وباز هم میگردد(اصطلاحا دیلاتاسیون)؛با این تغییرات، جنین امکان عبور از دهانه رحم می یابد.وقتی باز شدن دهانه رحم به ده سانتیمتر برسد موعد زایمان است.
هفته سی وشش (معادل 34بعداز لقاح):
از چهار هفته قبل تا حالا تقریبا جنین آماده ورود به کانال زایمانی در هر زمانی شده است. دراین هفته تجمع چربی به صورت توده ای در آرنجها وزانوان رخ داده و چینهای گردنی و مچهای دستان ایجاد میگردند. لثه ها در این زمان کاملا محکم شده اند.هرقل باردار دوقلو حدود2300 کیلوگرم وزن دارند.
دراین زمان فاصله ویزیتهای مادر هفتگی میگردد؛ متوسط افزایش وزن  مادر تا این زمان 11.5 تا 13.5 کیلوگرم خواهد بود.خانم باردار حدود2400 کالری در روز مصرف میکند. چون بدن مادر دراین زمان فعالیت زیادی دارد، لذا باید انرژی لازم هم مهیا گردد. اگر تا اکنون غربالگری استرپتوکوک گروه ب انجام نشده،وقت مناسبی است برای انجام این کار. درمورد خانم باردار چند قلو حس ناراحتی مادر بیشترمی گردد.
علایم  قریب الوقوع بودن زایمان عبارتند از: احساس سبک شدن(بعلت نزول جنین)، دیدن لکه خونابه مانند (بعلت آزادشدن پلاک موکوسی مسدود کننده دهانه رحم)، پاره شدن غشاهای جنینی وخروج مایع، باز شدن ویا نرم وکوتاه شدن دهانه رحم، انقباضات رحمی وگاهی اسهال.
هفته سی وهفت(معادل 35بعدازلقاح):
وزن جنین دراین زمان حدود2900 تا3000 گرم بوده وجهت آمادگی برای زندگی بیرون رحمی، شروع به تمرین تنفس کردن درون رحم نموده است. قدرت گرفتن جسم در دست یا همان گراسپینگ تقویت شده وجنین به طرف نور می چرخد. بارداری دوقلو در37 هفته ترم یا رسیده محسوب میشود.موهای لانگو جنینها ازبین می رود؛ حدود 82درصد دوقلوها در زمان تولد، کمتر از2800 گرم وزن دارند.
ترشحات واژینال مادر باردار ممکنست شدیدتر شده وبا افزایش ترشحات دهانه رحم، بدن آماده زایمان می گردد. دراین زمان  معمولا،جنین درهر شرایطی که قرارگرفته است( سر یا باسن وی پایین است) تا زمان بدنیا آمدن تغییر نخواهد کرد.
هفته سی وهشت (معادل 36بعداز لقاح):
جنین حدودا 28 تا29 گرم وزن گیری دارد.حرکات روده ای وی فعال شده وروده ها انباشته از مکونیوم( اولین مدفوع جنین) گردیده اند.دراین زمان دورسر ودور شکم تقریبا مساوی می باشد.
دردهای کاذب زایمان بصورت نامنظم وگاهی  بسیار دردناک درخانم باردار رخ میدهد. این انقباضات به صورت درد درنقاط مختلف بدن مثل پشت، پایین شکم ولگن ممکنست احساس شود. دردهای واقعی زایمانی از بالای رحم شروع شده وبه تمام رحم به طرف پایین از طرف پشت به لگن می رسد.این دردهای واقعی زایمانی بتدریج قوی تر و دردناک ترشده وبا تغییر وضعیت بدنی مادر بهتر نخواهند شد.
هفته سی ونه ( معادل 37بعداز لقاح):
اغلب موهای جنینی ابتدایی یا همان لانگوازبین رفته است.ریه ها بالغ شده وافزایش ترشح سورفکتانت درون آنها دیده میشود.حرکات جنین بسیار محدود گردیده؛چون جای خالی رحم بسیاراندک شده است. متوسط وزن جنین دراین زمان سه کیلوگرم می باشد.
مادر احساس زمخت شدن  وبد ترکیب گردیدن میکند. جنین وارد لگن شده ومادر احساس سبک شدن میکند. نقطه ثقل  بدن مادر تغییر یافته وممکن است مادر احساس عدم تعادل بکند؛ با این تغییرات فشار بر روی دیافراگم وریه ها کمترشده، تنفس مادر راحت تر میشود؛ اما چون فشار برروی مثانه مجددا افزایش یافته است،ممکنست مادر مجبور شود هر دو دقیقه یکبار به دستشویی برود. قله رحم به16.5 تا18 ساتنیمتر بالاتر از ناف می رسد.
هفته چهل (معادل 38 بعد ازلقاح):
این هفته ممکنست اخرین هفته زندگی داخل رحمی جنین باشد.متوسط وزن وی3400گرم ومتوسط قد وی 50 سانتیمتر است.در این زمان معمولا چربی پوشاننده بدن جنین یا همان ورنیکس از بین رفته و15 درصد وزن بدن جنین را چربی می سازد. قفسه سینه کاملا به طرف بیرون برآمده گردیده است.
مادر ممکنست این هفته را بسیار طولانی احساس بکند.بهتر است مادر باردار تاجایی که می تواند احساس راحتی وآسایش بکند وتمریناتی نیز در این جهت داشته باشد.تا وقتی که 42هفته کامل نگذشته باشد، بارداری از موعد گذشته محسوب نمی شود.هروقت خیلی خسته شدید به "فیل بیچاره" فکر کنید که دوره بارداریش 23 ماه است.